عقايد خاصه ـ درس دوم: درس
درباره سایت
آخرین مطالب
- درس 3. تفسیر موضوعی 1. (خداشناسی) آشنایی با روشهای بررسی آیات
- درس 4. تفسیر موضوعی 1. (خداشناسی) براهین اثبات وجود خداوند
- موضوعات پایان نامه تفسیری حدیثی (1)
- موضوعات پایان نامه تفسیری حدیثی (2)
- موضوعات پایان نامه تفسیری حدیثی (3)
- موضوعات پايان نامه تفسيري ـ حديثي (1)
- موضوعات پايان نامه تفسيري ـ حديثي (2)
- موضوعات پايان نامه تفسيري حديثي (3)
- عقايد خاصه1 ـ ادبيات عرب ـ درس نهم: تقيه
- عقايد خاصه1 ـ ادبيات عرب ـ درس دهم: منع از غلو و اجتهاد
امکانات وب
درس دوم: اهل بيت در آيه تطهير
•إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً:«احزاب( 33) آيه 33».
•اقوال در مقصود از اهلبيت
•اختلاف در تعيين مصداق اهلبيت ميان شيعه و اهل سنت
1- زنان پيامبر، منسوب به عكرمه و مقاتل؛ «جامعالبيان، ج 22، ص 7، درالمنثور، ج 5، ص 198 و تهذيب تاريخ دمشق، ج 4، ص 206.»
•2- اصحاب كساء،شامل پيامبر، علىّ، فاطمه، حسن و حسين و همسران پيامبر صلى الله عليه و آله؛«سننالكبرى، ج 2، ص 150؛ تهذيب تاريخ دمشق، ج 4، ص 208.»
•3- پيامبر صلى الله عليه و آله؛ «الصواعق المحرقه، ص 141»
•4- زنان پيامبر صلى الله عليه و آله و تمامى بنىهاشم كه صدقه بر آنان حرام است؛«تهذيب تاريخ دمشق، ج 4، ص 208، صواعق المحرقه، ص 141»
•5- پيامبر صلى الله عليه و آله و على و فاطمه و حسن و حسين عليهم السلام.«الصواعق المحرقه، ص 141، مشكل الآثار، ج 1، ص 332؛ تفسير كشاف، ج 3، ص 538»
پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مصداق آيه را بيان نموده، اما عده اي به جهات مختلف از بيان حقيقت خودداري نموده و اقوال مختلفي در اين زمينه مطرح نموده اند.
بسياري از اهل سنت روايات نزول آيه در شأن اصحاب كسا را نقل كردهاند:
1- مسلم (صحيح، ج 15 ص 194، كتاب فضائل الصحابه، با شرح نووى)؛
2-ترمذى (صحيح، ج 5 ص 30)؛
3- احمد (مسند، ج 1، ص 330)؛
4-حاكم (المستدرك علىالصحيحين، ج 3، ص 133)؛
5-طبرانى (المعجم الصغير، ج 1، ص 65)؛
6-حاكم حسكانى (شواهد التنزيل، ج 2، ص 11- 92)؛
7-نسائى (خصائص، ص 4)؛
8-ابنعساكر (تاريخ دمشق، ج 1، ص 185)؛
9-گنجى شافعى (كفايةالطالب، ص 54)؛
10-ابناثير (أسدالغابة، ج 2، ص 12)؛
11- طبرى شافعى (ذخائرالعقبى، ص 21)؛
12-واحدى (أسبابالنزول، ص 203)؛
راويان حديث از صحابه
تعدادى از صحابه، حديث كسا را در تفسير و بيان مصداق آيه شريفه نقل كردهاند، از قبيل:
•امام حسن عليه السلام
• عايشه
•امسلمه
•عبداللَّه بن عباس
•سعد بن ابىوقّاص
• ابوالدرداء
•انس بن مالك
•ابوسعيد خدرى
•واثلة بن اسقع
•جابر بن عبداللَّه انصارى
•زيد بن ارقم
•عمر بن ابىسلمه
•ثوبان مولى رسولاللَّه و ...
•تصريح به صحّت حديث كسا
•تصريح گروهى از علماى اهل سنت به صحت نزول آيه در شأن اهلبيت پيامبر عليهم السلام
•1- احمد بن حنبل، بنابر التزام به نقل احاديث صحيح السند
•2- مسلم بن حجّاج، به دليل نقل حديث در صحيح خود
•3- حاكم نيشابورى در مستدرك
•4- ذهبى در تلخيص المستدرك
•5- فخر رازى: «اين روايت گويا اتفاق بر صحت آن نزد مفسران و اهل حديث است.» «تفسير فخررازى، ج 8، ص 80»
•6- ابنحبان؛ در صحيح خود
•7- ابن تيميه: «حديث كسا از احاديث صحيحالسندى است كه احمد، ترمذى از امسلمه نقل كرده و نيز مسلم در صحيح خود از عايشه نقل نموده است.» «منهاجالسنه، ج 5، ص 13»
•8- ابنحجر مكّى: «به سند صحيح رسيده كه پيامبر صلى الله عليه و آله كسائى را بر روى آن چهار نفر انداخت؛ آنگاه عرض كرد: بارخدايا! اينان اهلبيت من و خاصه من هستند، پليدى را از آنان دورساز و آنان را پاك گردان ....» «صواعق المحرقه، ص 85»
•حديث كسا
1- مسلم به سند خود از عايشه: پيامبر صلى الله عليه و آله صبحگاهى از حجره خارج شد، درحالىكه بر روى دوش او پارچهاى از پشم خياطىنشده بود. حسن بن على بر او وارد شد، او را داخل كسا كرد؛ آنگاه حسين وارد شد، او نيز در آن داخل شد. سپس فاطمه وارد شد، او را نيز داخل آن كرد، بعد على وارد شد او را نيز در آن داخل نمود؛ آنگاه اين آيه را تلاوت كرد: إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً. «صحيح مسلم، ج 7، ص 130»
2- ترمذى به سند خود از امسلمه: پيامبر صلى الله عليه و آله روى حسن، حسين، على و فاطمه پارچهاى كشيد؛ آنگاه عرض كرد: بارخدايا! اينان اهلبيت من و از خواصّ من هستند، رجس و پليدى را از آنان دور كن و پاكشان گردان. «صحيح ترمذى، ج 5، ص 656، كتاب المناقب»
3- ترمذى از عمر بن ابىسلمه، ربيب پيامبر صلى الله عليه و آله: هنگامى كه آيه تطهير در خانه امسلمه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد، فاطمه و حسن و حسين را دعوت نمود و روى آنان كسائى كشيد. على نيز پشت سرش بود؛ آنگاه كسا را بر روى همه كشيد. سپس عرض كرد: بارخدايا! اينان اهلبيت من هستند. رجس و پليدى را از آنان دوركن و پاكشان گردان. امّسلمه عرض كرد: اى رسول خدا! آيا من هم با آنانم؟ حضرت عليه السلام فرمود: تو در جايگاه خود هستى، تو برخيرى.«صحيح ترمذى، ص 327، كتاب تفسيرالقرآن».
4- ترمذى به سند خود از انس بن مالك: رسول خدا صلى الله عليه و آله تا شش ماه هنگام رفتن به نماز صبح مرتب بر درب خانه فاطمه گذر مىكرد و مىفرمود: الصلاة يا أهلالبيت إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً.
5- احمد در مسند به سندش از امّسلمه: پيامبر صلى الله عليه و آله در حجره او بود، فاطمه با ظرفى از آبگوشت بر پيامبر صلى الله عليه و آله وارد شد. پيامبر صلى الله عليه و آله، درحالىكه بر رختخواب خود نشسته و بر چيزى تكيه داده بود، فرمود: همسر و دو فرزندت را نيز دعوت كن.
أُمّسلمه: من در حجره نماز مىخواندم، در آنهنگام اين آيه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد: إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً.
أُمّسلمه: پيامبر صلى الله عليه و آله گوشه كسا را گرفت و بر روى همه كشاند؛ آنگاه دستانش را به آسمان بلند كرد و عرض كرد: بارخدايا! اينان اهلبيت من و از خواص من هستند، رجس و پليدى را از آنان دورساز و پاكشان گردان.
امّسلمه: به رسول خدا صلى الله عليه و آله عرض كردم: آيا من با شما هستم؟ فرمود: تو بر خيرى، تو بر خيرى. «مسند احمد، ج 6، ص 292.»
•مقصود از حجيت
1. حجيت موضوعى: حجيّت چيزى است كه ذاتاً و فىنفسه حجّت بوده و موضوع براى وجوب تعبّد و متابعت باشد، نه از آنجهت كه راهى به حجّت و كاشفِ از آن است.
•مثل: حجيت كتاب خدا و سنت رسولاكرم صلى الله عليه و آله، طبق نصّ قرآنبنابر اطلاق آيه: «أَطِيعُوا اللَّهَ وَ الرَّسُولَ» آل عمران: 23
2. حجيت طريقى: اعتبار از آنجهت است كه شىء طريق و راه به حجت واقعى و موضوعى و نفسى است.
•مثل: خبر واحد كه راهى ظنّى به سنت واقعى است.
•مثل: خبر متواتر كه راهى قطعى به سوى سنت واقعى است.
ما با اثبات عصمت اهلبيت عليهم السلام درصدد اثبات حجيت موضوعى براى سنت اهلبيت هستيم.
كسانى كه به آيه تطهير استدلال كرده اند
1- حسن بن على عليه السلام
•حاكم نيشابورى در باب فضائل حسن بن على: حسن بن على بعد از شهادت على عليه السلام در خطبهاى فرمود: «اى مردم! هركس مرا مىشناسد كه مىشناسد، و هركس نمىشناسد، من حسن بن على فرزند پيامبر صلى الله عليه و آله، فرزند وصىّ، فرزند بشير، فرزند نذير، فرزند دعوتكننده بهسوى خدا به اذن او، فرزند چراغ نوردهنده و هدايتم. من از اهلبيتى هستم كه جبرئيل بر ما نازل مىشد و از خانه ما به آسمانها بازمىگشت. من از اهلبيتى هستم كه خداوند رجس و پليدى را از آنان دور كرده و پاكشان گردانيده است ....»«مستدرك حاكم، ج 3، ص 172».
2- سعد بن ابىوقاص
•نسائى در خصائص از عامر بن سعد بن ابىوقّاص نقل مىكند: «معاويهبه پدرم سعد گفت: چرا ابوتراب را سبّ نمىكنى؟ پدرم در جواب گفت: سه فضيلت در حقّ على شنيدهام كه به خاطر آنها هرگز علىّ را سبّ نمىكنم. اگر يكى از آنها براى من بود، نزد من بهتر از شتران قرمزموى بود .... هنگامى كه آيه إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً نازل شد، رسول خدا على و فاطمه و حسن و حسين را دعوت نمود؛ آنگاه عرض كرد: بارخدايا! اينان اهلبيت من هستند.«خصائص نسائى، ص 4».
3- ابن عباس
•عمرو بن ميمون: من در كنار ابنعباس نشسته بودم كه عدهاى نزد ابنعباس آمده و به او گفتند: يا با ما مىآيى و يا ما را در اينجا مىگذارى.
•ابنعباس گفت: بلكه با شما مىآيم. آن گروه با ابنعباس سخن گفتند.
•بعد از مدّتى ابنعباس، درحالىكه آنان را نفرين مىنمود، بازگشت و فرمود: اينان كسى را ناسزا مىگويند كه خداوند به او ده خصلت عطافرموده ... پيامبر صلى الله عليه و آله پارچه خود را برگرفته و روى على و فاطمه و حسن و حسين انداخت؛ آنگاه اين آيه را تلاوت نمود: إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً.«مسند احمد، ج 1، ص 331؛ خصائص نسائى، ص 11، مجمع الزوائد، ج 9، ص 119».
4- واثلة بن اصقع
•شدّاد بن عبداللَّه قرشى دمشقى: «نزد واثله نشسته بودم كه عدهاى شروع به دشنامدادنِ على كردند. آنگاه كه از نزد او خارج شدند، واثله گفت: بنشين تا تو را از اين كسى كه دشنام دادند، با خبر سازم. نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله بودم كه على و فاطمه و حسن و حسين وارد شدند، پيامبر صلى الله عليه و آله بر آنان كسائى انداخت و عرض كرد: بارخدايا! اينان اهلبيت من هستند. بارخدايا! رجس و پليدى را از آنان دور فرما و پاكشان گردان».«مسند احمد، ج 4، ص 107؛ مستدرك حاكم، ج 2، ص 416؛ مشكلالآثار، ج 1، ص 346 و جامعالبيان، ج 22، ص 6».
5- على بن الحسين عليه السلام
•خوارزمى: بعد از آنكه امام سجاد عليه السلام را با اسيران اهلبيت عليهم السلام به شام حركت دادند، پيرمردى نزد امام سجاد عليه السلام آمد و عرض كرد: سپاس خداوندى را كه شما را كشت و به هلاكت رساند و بندگان خدا را از مردان شما راحت نمود و اميرالمؤمنين يزيد را بر شما مسلط ساخت.
•على بن الحسين به او فرمود: اى پيرمرد! آيا قرآن خواندهاى؟ عرض كرد: آرى. فرمود: آيا اين آيه را خواندهاى: «قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى»؟ عرض كرد: آرى. باز فرمود: آيا اين آيه را خواندهاى: «وَ آتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ»؟ اين آيه را: «وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبى»عرض كرد: آرى. حضرت فرمود: به خدا سوگند! ما ذوىالقربى در اين آياتيم. آيا اين آيه را تلاوت نمودهاى: «إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً»؟ عرض كرد: آرى. فرمود: ما اهلبيتى هستيم كه به اين آيه اختصاص داده شدهايم. «مقتل خوارزمى، ج 2، ص 61؛ جامع البيان، ج 22، ص 7؛ تفسير ابن كثير، ج 3، ص 486؛ در المنثور، ج 5، ص 199».
6- امسلمه
•شهر بن حوشب: هنگامى كه خبر شهادت حسين بن على به مدينه رسيد، از امسلمه، همسر رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه فرمود: او را كشتند، خداوند آنان را بكشد ... خدا آنان را لعنت كند. رسول خدا را ديدم كه پارچه خيبرى را روىِ على و فاطمه و حسن و حسين كشيد؛ آنگاه عرض كرد: بارخدايا! اينان اهلبيت من هستند، رجس و پليدى را از آنان دورساز و پاكشان گردان.«مسند احمد، ج 6، ص 298؛ تفسير طبرى، ج 22، ص 6 و مشكل الآثار، ج 1، ص 335».
1- عصمت از طريق اراده تكوينى
1- عصمت از طريق اراده تكوينى
الف)انّما از قوىترين ادوات حصر: دلالت بر حصر حكم در موضوع دارد.
ب) اراده بر دو قسم است: تكوينى و تشريعى.
اراده تكوينى: بلافاصله اراده به ايجاد آن در خارج تعلّق مىگيرد. «إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ «يس:82»،
اراده تشريعى: اراده به فعل بندگان تعلّق مىگيرد تا با اختيارشان در خارج ايجاد شود (مستقيماً به ايجاد فعل در خارج تعلّق نمىگيرد).
•در اراده تكوينى بين اراده مريد و تحقق مراد در خارج چيزى واسطه نيست، برخلاف اراده تشريعى كه اراده و خواست مكلّف واسطه است.
•نوع اراده در آيه: تكوينى
•اراده تشريعى اختصاصبه افرادى خاص ندارد و شامل همه مردم است؛«وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ: ذاريات: 56»
ج) اراده تكوينى خداوند از تحقق مراد تخلّفبردار نيست؛ «إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ»؛ «يس:82».
د) پيامبر صلى الله عليه و آله آيه تطهير را تنها بر اهلبيت خود على و فاطمه و حسن و حسين عليهم السلام منطبق ساخت.
•هـ ) رجسدر لغت = قذارت، شكل و هيئتى در شىء كه موجب اجتناب و تنفر از آن مىشود. «الميزان، ج 16، ص 312».
•رجس مادى و ظاهري: أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ«انعام:145»
•رجس معنوي: وَ أَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ وَ ماتُوا وَ هُمْ كافِرُونَ «توبه: 125»
•در مقابل: طهارت نيز در امور مادى و معنوى در قرآن به کار رفته است.
•علامه طباطبايى: «رجس: درك نفسانى يا اثر شعورى است كه ناشى از تعلق قلب به اعتقاد باطل يا عمل پست است».
الـ «الرجس»: جنس است، دلالت بر ازاله هر هيئت خبث در نفس دارد كه سبب خطا در اعتقاد يا عمل است.
اين حالت تنها منطبق بر عصمت الهى، همان صورت نفسانى است كه انسان را از اعتقاد باطل و عمل بد باز مىدارد.»
•رجسشامل هر امر پليدى مىشود كه نفس انسان از آن اجتناب مىكند، اين شامل گناه و اشتباه و سهو و نسيان نيز مىشود، زيرا تغيير حكم خدا، هرچند از روى اشتباه و سهو و نسيان، داراى نوعى قذارت و تنفّر است. «الميزان، ج 16، ص 312»
•آلوسى: «رجس به معناى قذر است و آن بر گناه، عذاب، نجاست و نقايص اطلاق مىگردد.» «روحالمعانى، ج 22، ص 12»
•نتيجه: اهلبيت عليهم السلام معصومند، لذا سنت آنان حجت است.
•2- عصمت از طريق اولويّت قطعى
•در صورتى كه اراده در آيه تشريعى باشد:
•الف) اراده، با لام تعليل و بدون لام تعليل
1. بعد از اراده لام تعليل ذكر شود، متعلّق اراده چيزى ماقبلِ اراده است.
2. اگر بعد از اراده لام تعليل نباشد، مقصود از اراده و متعلّق آن، همان چيزى است كه بعد از اراده آمده است؛
•مثال: اراده خاموشكردن نور خداوند در قرآن دو گونه آمده است:
•اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَ ما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا إِلهاً واحِداً لا إِلهَ إِلَّا هُوَ سُبْحانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ يُرِيدُونَأَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ يَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ؛ «توبه: 31_ 32»
لام تعليل بعد از اراده به كار گرفته نشده، بلكه فعل با «ان ناصبه مصدريه» آمده كه با تأويل به مصدر متعلق اراده «اطفاء نوراللَّه» مىشود.
•وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَ هُوَ يُدْعى إِلَى الْإِسْلامِ وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ يُرِيدُونَلِيُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ اللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ؛ صف:
•لام تعليل بعد از اراده آمده است و اين دلالت دارد كه متعلق اراده چيزى است كه قبلًا ذكر شده و با لام درصدد بيان علت تعلق اراده به آن است.«ر. ك: مفردات راغب».
•آيه تطهير از قبيل قسم دوّم است.
•پس متعلق اراده خداوند اوامرى است كه به همسران پيامبر صلى الله عليه و آله تعلق گرفته، از قبيل: وَ قَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَ لا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى وَ أَقِمْنَ الصَّلاةَ وَ آتِينَ الزَّكاةَ وَ أَطِعْنَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ؛«احزاب( 33) آيه 33».
•ب) يكى از اقسام قياس، قياس به اولويّت قطعى است كه به آن مفهوم موافقت نيز مىگويند؛ مثل آنكه خداوند متعال درباره پدر و مادر مىفرمايد: فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ ...؛ «اسراء: 23» كه به طريق اولى دلالت دارد بر اينكه آنان را نزنيد و به قتل نرسانيد.
•ج) براى تأكيد برخى از اوامر و نواهى گاهى جهت خاصى در نظر گرفته مىشود كه مقصود از آن، خود مكلف نيست، بلكه منظور افراد ديگرى هستند؛ براى نمونه، گاهى فرزندِ شخصيتى، مورد توجه خاص قرار مىگيرد و به او امر و نهى خاصّى مىشود، زيرا از خاندان بزرگى است كه داراى شأن و منزلت است و اگر فرزند و منسوب به آن خانواده، در ملأعام كار زشتى انجام دهد، مردم به آنان بدبين مىشوند.
•نتيجه
•خطاب خاص خود را متوجه همسران پيامبر نموده است.
•به علت شرافت خاندان نبوي، تکليف به طور خاص متوجه همسران نبي شده است، و خدا مي فرمايد: اراده ما به اين تكاليف به دليل آن است كه پليدى از اهلبيت عليهم السلام دور گردد، اگرچه اين پليدى از جانب ديگران است كه همان همسران پيامبرند.
برچسب:
نویسنده: بهراد پارسامنش