درس 3. تفسیر موضوعی 1. (خداشناسی) آشنایی با روشهای بررسی آیات

آشنايي با روش‌هاي بررسي آيات بر پایه رويکرد تفسير محوري

رويکرد رايج و جديد در تفسير محوري

سبک اول و دوم مورد توجه انديشمندان و قرآن پژوهان واقع شده و آثاري نيز درباره اصول و مباني آنها تدوين گشته است، اما به ساير سبک‌ها کمترپرداخته شده است.

مباني و پيش فرض‌ها

2.  اعتقاد به جامعيت قرآن در يک محور: موجب نگرش فراگير به مجموعه قرآناز لابه لاي آيات پراکنده

پيش فرض مفسر مبحثي:

3. بررسي آيات بدون در نظر گرفتن جايگاه تاريخيو جغرافيايي مشکلي در فهم (مراد جدي) آيات ايجاد نمي‌کند.

اصول و قواعد

راهيابي به ديدگاه قرآن پيرامون يک مسئله به روش تفسير مبحثي (مراحل شش‌گانه).

1. مبحث‌يابي: تعيين مبحثي جزئي يا کلي و يا مسئله‌اي پژوهشي از ديدگاه قرآن.

2. استخراج آيات: بررسي تمام آيات براي ارائه تحليل جامع از نگرش قرآن، زيرا غفلت از يک آيه، بخشي از نظر قرآن را در ابهام فرو مي‌برد.

طريقه استخراج: مراجعه به معجم‌هاي لفظي و مبحثي و در صورت لزوم مراجعه مستقيم به آيات قرآن

3. دسته‌بندي روشمند آيات: براي دستيابي به پيام‌هاي قرآن نياز به نظم و سامان بندي مناسب آيات است.

مثال: محور امامت و ولايت در آيات قرآن، پس از استخراج آيات تقسيم آنها به امامت عامه و امامت خاصه.

4. استخراج مدلول آيات مطابق مباني تفسير‌:بررسي مباني و قواعد تفسير درباره هر آيهبه طور جداگانه

5. استنتاج نظرگاه‌هاي قرآن با مقارنه و چندسونگري به مدلول آيات: نتيجه گيري ازنظرگاه‌هاي قرآن درباره هر يک از مبحثات و پرسش‌هاي پيرامون آن

6. ارزيابي نتايج با معيارها و قراين ديگر: حداقل دو معيار سنت و عقل

سنت:در تمام عرصه‌هاي قرآني

عقل:در حوزه گزاره‌هاي عقلاني قرآني با رعايت اصول و مباني متناسب با هر يک از آنها مي‌توانند به عنوان قراين درباره آيات قرآن نقش‌آفريني کنند.

(نصيري، فصلنامه انديشه نوين ديني، شماره 3)

2. تفسير مبحثي به حسب نزول

دستاورد‌ها:

مثال انفاق:

راه تشخيص اين فرايند: تفسير محوري به حسب نزول،براي فرهنگ سازي و نهادينه نمودن اين ارزش در جامعه

3. تفسير محوري به ترتيب مصحف (هماهنگ با قرآن فعلي)

1. چينش آيات و سوره‌هاي قرآن توقيفي است.

ترتيب سوره‌ها در قرآن آيا با اشاره پيامبر بوده و توقيفي است؟يا پس از رحلت آن حضرت به اجتهاد صحابه شکل گرفتهيا اجتهادي است؟

اختلاف نظر؛ دانشمندان شيعي در گذشته و حال، بر جمع و ترتيب قرآن در زمان پيامبر (ص) تأکيد کرده‌اند.

4. تفسير مسئلهي بر مبناي ساختار سوره

5.. تفسير مسئلهي بر مبناي مصحفي ـ ساختاري

شناسايي مقدمات آن از جمله اعتقاد به خدا و بندگي در برابر او، تأثير اعمال انسان در سعادت وي، اجتناب از محرمات و پايبندي به انفاق و ...

نخستين فرمان نماز «وَ أَقِيمُواْ الصَّلَوهَ: بقره/43»، آيات پيشين مقدمات اعتقادي و رفتاري آن را فراهم کرده است.

6. تفسير محوري به سبک نزولي ـ ساختاري

تفاوت: به جاي مطالعه قرآن به ترتيب مصحفي، به ترتيب نزول مطالعه مي‌شود

مؤلفه‌هاي تفسير مسئلهي جامعه:

الف) مباحث مقدماتي و پيش نياز مبحث: اهميت پرداختن به مبحث، پيشينه تحقيق در محور، مباني.

ب) شناسايي ماهيت محور: تعريف، مصاديق، مراتب، انواع و اقسام، فلسفه و حکمت اصلي، جايگاه اجتماعي، ابزار، اصول.

ج) شناسايي ابعاد و پيامدهاي مبحث: احکام، آداب، ارزش، کيفر و پاداش، آثار و عواقب (فردي ـ اجتماعي).

د) رابطه با ساير مسئلهات: جايگاه مسئله در نظام‌هاي کلي، مسئلهات و مباحث پيش‌نياز، محورات هم‌افق و همنشين.

هـ) فرآيندها (شکل‌گيري‌ ـ رشد ـ افول): زمينه‌هاي پيدايش، منشأ و علل پيدايش، شرايط پيدايش، موانع و علل شکل‌گيري، راه‌هاي شکل‌گيري، فرايند و مراحل شکل‌گيري، زمينه‌ها و بستر‌هاي رشد در جامعه، فرايند رشد در جامعه، پيامدهاي رشد، راه‌هاي پيشگيري (در ضد ارزش‌ها)، روش نهادينه سازي (در ارزش‌ها)، علل گرايش، راه‌هاي مقابله، آسيب شناسي.