تفسير آل عمران ـ درس دوم: آيات 7 تا 14

3- آيا كسى جز خدا تاويل قرآن را مى‏داند؟

الف) واو عاطفه: تأويل متشابهات را خدا و راسخين در علم مي دانند. (بعضى از قدما و همه مفسرين شافعى و بيشتر مفسرين شيعه).  بر اساس روايات و استدلال

ب) واو استينافيه: تأويل متشابهات را تنها خدا مي داند و راسخان در علم به اينکه آن را نمي دانند و به همه قرآن ايمان دارند.

(بيشتر قدما و همه حنفى مذهبان اهل سنت) بر اساس استدلال و رواياتي که قائلند: علم تاويل متشابهات از علومى است كه خدا به خودش اختصاص داده است.

سه نکته در مورد تأويل:

1. تفاوت است بين اينکه: آيه اي تأويل داشته باشد که معناي آيه بدان برگشت مي کند، با اينکه آيات متشابه به آيات محکم برگشت داده شود.

2. تأويل به آيات متشابه اختصاص ندارد، بلکه تمامي آيات قرآن تأويل دارند. (اعم از محکم و متشابه)

3. تأويل از مفاهيمي نيست که معنا و مدلول لفظي دارند، بلکه از امور خارجي و عيني است. تأويل آيات قرآن صفت آيات نيست، بلکه صفت متعلف آنهاست که اعمال انسانها يا ... است.

نکته: گاهي تأويل به معناي مخالف ظاهر لفظ به کار مي رود. اين کاربرد جديد بوده و دليلي بر آن وجود ندارد. و نمي توان عبارت «وَ ابْتِغاءَ تَأْوِيلِه» را به معناي خلاف ظاهر گرفت. «طباطبايي، محمد حسين؛ ج3، ص 41.»

علم به تاويل كتاب مختص به خداى تعالى است‏

1. گروهى از آنها كه بيماردلند آيات متشابه آن را دنبال مى‏كنند.

2. بعضى ديگر با مواجهه با آيات متشابه مى‏گويند: ما به همه قرآن ايمان داريم، چون همه‏اش از ناحيه پروردگارمان آمده.

اينگونه اختلاف كردن مردم به خاطر اختلاف دلهاى ايشان است.

دسته اول دلهاشان مبتلا به انحراف است، و دسته دوم علم در دلهاشان رسوخ كرده است.

1. در اين صورت پيامبر که افضل راسخين در علم است، چگونه ممکن است قرآن بر قلبش نازل شده و آيات متشابه آن را نفهمد و بگويد: «چه بفهمم و چه نفهمم به همه ايمان دارم، چون همه ي قرآن از جانب خداست».

«يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا»

مفهوم آيه: هر چند آن را نفهميم بدان ايمان آورديم، تمامي آيات از جانب پروردگارمان است.

2. در قرآن معمولا هنگام توصيف امت اسلامي، ابتدا پيامبر را ذکر کرده و سپس ساير افراد را جداگانه بيان مي کند؛ تا شرافت پيامبر مراعات گردد. مثل: «آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ»: بقره/285

ظاهر آيه: علم به تأويل منحصر در خداوند متعال است. اين انحصار منافاتي با استثناي پيامبر ندارد، مثل آياتي که علم غيب را منحصر در خداوند متعال کرده و در جاي ديگر مي فرمايد: «عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى‏ غَيْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى‏ مِنْ رَسُولٍ» «جن/27» و بعضي از رسولان را استثنا مي کند.

انحصار علم به تاويل كتاب در خداى سبحان منافاتى با استثناء شدن رسول (ص) و راسخون در علم ندارد.

در آيات ديگر بفرمايد:

قال الباقر او الصادق عليه السلام: «پيامبر خدا بزرگ‏ترين راسخان در علم بود و تمام آنچه را خداوند بر او نازل كرده بود از تاويل و تنزيل قرآن مى‏دانست، خداوند هرگز چيزى بر او نازل نكرد كه تاويل آن را به او تعليم نكند و او و اوصياى وى همه اينها را مى‏دانستند».